NaCl Bocheński Szlak Solny "Na świecie" im. Świętej Kingi
Poleć artykuł Twojemu znajomemu

Link do strony zostanie dodany automatycznie.

Wstęp

m_naclSzlak łączy najważniejsze obiekty naziemne (istniejące a także miejsca po obiektach nieistniejących), związane z historią bocheńskiej soli.
Termin „na świecie” oznacza w języku górniczym - na powierzchni.
Świętej Kindze legenda przypisuje odkrycie soli kamiennej w Bochni w połowie XIII wieku.
Realizacja szlaku: Muzeum im. prof. Stanisława Fischera. Współpraca Wydział Promocji i Rozwoju Miasta Urzędu Miejskiego w Bochni. Projekt został sfinansowany z budżetu Województwa Małopolskiego w 2005 r.


Czytaj więcej

Szyb Campi

12-Szyb Campi_1

Zbudowany został w latach 1556-1568 przez geometrę Jana Faigla (Fajgla) na podstawie dokładnych pomiarów (Fajgel posługiwał się kompasem, zaś wyniki podał w opracowaniu „Wymiar promieni w górach bocheńskich w roku pańskim...1563 uczyniony”). Szyb wybito w znacznej odległości od dotychczasowych, w oparciu o przywilej króla Zygmunta Augusta z 1555 r. Trudności z pokonaniem przeszkody w postaci zydzu (kurzawki) - warstwy mokrych piasków niszczących drewnianą obudowę, wydłużyły prace do lat 12. Poniesione koszty i trudy opłaciły się jednak sowicie. Dzięki nowemu szybowi dotarto do zasobnej, zachodniej partii bocheńskiego złoża solnego. Po rezygnacji Fajgla, której przyczyną była katastrofa sztolni odwadniającej, prace przy szybie kontynuował warcabny Szymon Łochocki. Po zasypaniu szybu Finder w 1614 r. i katastrofie szybu Bochneris w 1711 r., szyb Campi był jedynym czynnym szybem w Nowych Górach. Początkowo nazywano go imieniem budowniczego Fajgla. Jednakże w następnych dziesięcioleciach przyjęła się i utrwaliła zlatynizowana nazwa Campi (od campus-pole) lub polska Polny, z racji położenia szybu poza miastem. W 1792 r. szybem tym osiągnięto bezpośrednio głębokość 212 metrów (dzisiejszy poziom August). W 1883 r. zastąpiono kierat konny pracujący dotąd w nadszybiu Campi maszyną parową. Podczas gruntownej przebudowy w latach 1909-1912 zmieniono przekrój otworu szybowego z prostokątnego na okrągły, zamiast drewnianej obudowy wymurowano nową, z cegły i betonu. Istniejące obecnie budynki nadszybia zostały wzniesione po pożarze szybu w 1930 r. W 1996 r., po ponad stu latach pracy maszynę parową zastąpiła maszyna o napędzie elektrycznym.


 


Czytaj więcej

Planty Salinarne

21.Planty_salinarne.jpg

Ogród salinarny nazywany popularnie Plantami Salinarnymi. Przed 1829 r. określano ten teren, z uwagi na usytuowany na nim zamek żupny, placem zamkowym. Założenie było dziełem Karola Bauera, który w 1868 r. dokonał adaptacji zamkowego obwodu obronnego oraz placu, na którym handlowano solą. Kompozycja parkowa składa się z kwater ujętych alejami obsadzonymi drzewami. W jednej z nich usytuowana jest altana dla orkiestry salinarnej, zbudowana w 1934 r. wg projektu Stanisława Albińskiego na miejscu wcześniejszej. Z czasem Planty poszerzono o tereny, na których znajdowały się budynki gospodarcze kopalni. Przez dziesięciolecia były ulubionym miejscem wypoczynku bochnian, organizacji festynów i koncertów orkiestry salinarnej w altanie. Obecnie powierzchnia Plant, wpisanych do rejestru zabytków przyrody, wynosi 3,2 ha. Spośród rosnących tu drzew uwagę zwraca buk zwyczajny (odmiana czerwonolistna) obok altany. Jego pień ma prawie półtora metra średnicy.


Czytaj więcej

Budynek Administracyjny Kopalni

14

Pierwotnie na tym miejscu wzniesiono w latach 20. XVIII w. barokową budowlę z przeznaczeniem na biura i warsztaty. W latach 30. XIX w. wschodnie skrzydło, widoczne jeszcze na planie Bochni z 1792 r. zburzono, zaś południowe gruntownie przebudowano. Następna modernizacja miała miejsce w latach 1863-1865 w oparciu o projekt Franza Russa. Nadbudowano wówczas piętro oraz wieżyczkę, na której umieszczono XVII-wieczny mechanizm zegara żupnego. Ostatnią większą przebudowę przeprowadzono w połowie ubiegłego wieku. Jej skutkiem jest socrealistyczna elewacja i usunięcie zabytkowych detali.


Czytaj więcej

Staw Salinarny

15.Staw salinarny_1

Informacja o groblach i sadzawkach rybnych za żupą pochodzi z 1554 r. Jeszcze na osiemnastowiecznych planach widocznych jest na tym terenie kilka stawów, które powstały w wyniku spiętrzenia potoku Storynka, odwadniającego szyb Campi.

W średniowieczu znajdowała się tu zapewne fosa miejska. Przez dziesięciolecia staw służył potrzebom gospodarczym żupy solnej, a od urządzenia w 1868 r. Ogrodu Salinarnego pełnił także funkcje rekreacyjne.


Czytaj więcej

Szyb Władysław

16.Szyb_Wladyslaw

Nazwa pochodzi od imienia króla Władysława IV, za czasów którego podjęto próbę jego wybicia. Został zgłębiony w latach 1636-1638, jednak z powodu niefortunnie wybranego miejsca dołączył do listy szybów płonnych czyli pozbawionych soli. Około 1670 r. po szybie - ostatnim wybitym w Bochni przed rozbiorami, nie było już żadnego śladu.

Czytaj więcej

Stajnia Salinarna

17.Stajnia_salinarna

Pozostałość po dawnym kompleksie stajni salinarnej. Zbudowano ją w 1783 r. według proj. Karola Kriszkera na miejscu wcześniejszej, drewnianej, wymienionej przez komisję żupną w 1581 r. Pierwotnie była to budowla późnobarokowa z parterową stajnią w korpusie głównym i parą piętrowych, bocznych skrzydeł, nakrytych niegdyś dachami łamanymi. Znajdowały się w nich mieszkania dla urzędników żupy. Stajnia została wyburzona na pocz. XIX w., zaś skrzydła boczne przekształcono w dwa wolno stojące, bliźniaczo do siebie podobne domy, oznaczone dziś numerami 4 i 6.

Czytaj więcej

Zamek Żupny

18.Zamek zupny_1

Pierwsza wzmianka z 1368 r. Istniał już prawdopodobnie w końcu XIII w. Był centrum administracyjnym kopalni - siedzibą żupników, a później podżupków bocheńskich. Zamek często gościł królów polskich wizytujących żupę. Na przestrzeni wieków parokrotnie przebudowany, m. in. na renesansową rezydencję przez żupnika Seweryna Bonera. Ocalało jedynie skrzydło północne, w 1875 r. gruntownie zmienione.

Czytaj więcej

Altana dla Orkiestry Salinarnej

19_altana

Zbudowana w 1934 r. według projektu Stanisława Albińskiego na miejscu wcześniejszej. Orkiestra górnicza, założona w 1880 r. przez Antoniego Langera, koncertami w altanie przez dziesięciolecia uprzyjemniała bochnianom pobyt w parku w niedzielne popołudnia. Obok rośnie buk zwyczajny (odmiana czerwonolistna), jego pień ma prawie półtora metra średnicy.

Czytaj więcej

Zaułek św. Mikołaja

20.Zaulek_sw_Mikolaja

Na ścianie budynku znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca tego świętego, biskupa Miry oraz patrona m.in. górników, który żył na przełomie III i IV w. w Azji Mniejszej. Pod jego wezwaniem wzniesiono, ufundowaną przez księżnę Grzymisławę, matkę księcia Bolesława Wstydliwego – założyciela Bochni, najstarszą bocheńską świątynię, której początki sięgają poł. XIII w.


Czytaj więcej

Szyb Regis

22.Szyb_Regis

Pierwsza wzmianka źródłowa pochodzi z 1397 r. Powstał w czasach Kazimierza Wielkiego, a być może jeszcze w okresie panowania króla Władysława Łokietka. Do końca XVI w. należał do najbardziej wydajnych „gór bocheńskich”. U schyłku XVI w. osiągnięto dzięki niemu imponującą, jak na owe czasy, głębokość 180 metrów. Sól wydobywano szybem Regis jeszcze w XVIII w. W 1923 r. zburzono budynek nadszybia konstrukcji szachulcowej wznosząc na jego miejscu postmodernistyczną wieżyczkę, która przetrwała do 1967 r. Był to ostatni ślad po jednym z najważniejszych szybów kopalni bocheńskiej.


Czytaj więcej

Szyb Krakowski

23.Szyb_Krakowski

Pierwsza wzmianka źródłowa z 1368 r. Usytuowany był w pobliżu szybu Regis. Jego powstanie można łączyć z osobą Spicimira z Melsztyna. Był on w latach 1320-1331 wojewodą krakowskim, później kasztelanem krakowskim, posiadaczem góro-mistrzostwa, czyli bergrechtu do tego szybu. W 1397 r. szyb Krakowski został zaliczony do wydobywczych wraz z szybami: Finder, Regis, Sutoris. Ostatnia wiadomość o nim pochodzi z 1605 r., gdy był już nieczynny.

Czytaj więcej

Obelisk 800-lecia

24.Obelisk_800_lecia

Obelisk według projektu prof. Czesława Dźwigaja z 1998 r. Upamiętnia pierwszą wzmiankę o przedlokacyjnej osadzie pod nazwą Bochnia. Pochodzi ona z dokumentu patriarchy jerozolimskiego Monachusa, który w 1198 r. potwierdził że rycerz Mikora Gryfita darował „sól z Bochni” (sal de Bochegna) klasztorowi Bożogrobców z Miechowa (w latach ok. 1163-1175). Była to jeszcze sól warzona, uzyskiwana z eksploatacji naturalnych źródeł lub studni solankowych i odparowywania solanki w warzelniach usytuowanych nad potokiem Babica.



Czytaj więcej

Szyb Herman

25.Szyb_Herman

Inaczej Hermolaus (1. połowa XIV w.). Zbudowany w czasach rządów Władysława Łokietka. Położony „niedaleko szybu Szewczego”, w kierunku południowo-zachodnim. Przed 1605 r. pozostał po nim tylko ślad w postaci zapadliska.

Czytaj więcej

Szyb Sutoris

01.Szyb_Sutoris

Zwany inaczej Szewczy, Szewcza Góra (pierwsza wzmianka źródłowa z 1397 r.). Uważany za jeden z pierwszych szybów bocheńskich, wybity w połowie XIII w. Legenda powiada, że właśnie na tym miejscu miał mieć miejsce cud znalezienia soli przez księżną Kingę. Lokalizuje to nadzwyczajne wydarzenie w ogrodzie pewnego szewca (szewc to w języku łacińskim sutor, stąd rzekomo nazwa szybu). Okazuje się, że ma bardziej prozaiczne pochodzenie. W XVI w. znacznymi udziałami w dochodach z szybu dysponował cech szewców - jedna z najzamożniejszych korporacji rzemieślniczych działających wówczas w Bochni. Pierwotna głębokość szybu nie przekraczała 60-70 metrów, czyli dzisiejszego pierwszego poziomu kopalni o nazwie Danielowiec. W XIV i XV w. Sutoris należał do głównych szybów wydobywczych kopalni bocheńskiej. W następnym stuleciu utracił jednakże to znaczenie w związku z zakończeniem eksploatacji łatwiej dostępnych pokładów, wskutek ograniczeń ówczesnej techniki wydobywczej. Do głębiej położonych złóż sięgnięto dopiero w XVIII w., stąd przez następne kilkadziesiąt lat szybem Sutoris znów zaczęto wydobywać znaczne ilości soli. W 1830 r. osiągnięto przy jego pomocy poziom August (176 m) stanowiący dziś istotny fragment podziemnej trasy turystycznej.

W 1874 r. zainstalowano nad szybem Sutoris pierwszą w kopalni bocheńskiej maszynę wyciągową o napędzie parowym. Obecne budynki nadszybia zostały wzniesione w latach 1905-1906 wg proj. Ferdynanda Lieblinga. Podczas generalnego remontu w latach 1993-1995, wymieniono wieżę oraz poszerzono otwór szybowy.



Czytaj więcej

Szyb Kożuszka

02.Szyb_Kozuszka

Pierwsza wzmianka źródłowa z 1341 r. Najwcześniej odnotowany w źródłach pisanych szyb bocheński, zgłębiony prawdopodobnie w czasach króla Władysława Łokietka. Usytuowany pomiędzy szybami Sutoris i Gazaris stanowił przejściowy i krótkotrwały etap w eksploracji złoża solnego w kierunku wschodnim.


Czytaj więcej

Szyb Gazaris

03.Szyb_Gazaris

Inaczej zwany Wieżny, Wieżna Góra. Uważany za jeden z dwóch najstarszych szybów kopalni bocheńskiej, wybity w połowie XIII w. Jego nazwa pochodzi od znajdujących się na tym terenie warzelni. Jest ona przymiotnikową formą od rzeczownika łacińskiego gaza, który w średniowieczu oznaczał szopę, wieżę warzelniczą lub samą warzelnię. Szyb utrafił prawie w samą wychodnię złoża solnego. Początkowo wydobytymi z niego bryłami solnymi wzbogacano surowicę przeznaczoną do warzelni. Do czystego pokładu soli dotarto przed 1278 r. na głębokości ponad 50 metrów, do końca XIII w. wyrobiska zeszły do głębokości ok. 70 metrów. Ze względu na swoje usytuowanie był nieustannie narażony na wylewy Babicy. W 1842 r. został ostatecznie zasypany.

Czytaj więcej

Szyb Floris

04.Szyb_Floris

Zwany także Florencki, Florencja. Wybudował go żupnik Antoni z Florencji, który w 1428 r. otrzymał pozwolenie na jego wybicie od króla Władysława Jagiełły podczas wizyty monarchy w Bochni. Powstał dlatego, że w wyniku zamknięcia szybów Gazaris, Wojewodzia Góra oraz Krakowski zaczęło brakować soli. Wyrobiska Floris, intensywnie rozbudowywane w poszukiwaniu nowych pokładów soli, sięgnęły w połowie XVI w. do położonego na zachód szybu Gazaris. Dzięki nim uruchomiono ten skazany na likwidację i właściwie już zasypany szyb. Jeszcze dalej sięgały wyrobiska Floris w kierunku wschodnim. Wydobycia zaprzestano w latach 80. XVII w. Jednakże wznowiono je po późniejszych odbudowach w 1720 r. i w pierwszej poł. XIX w. Na początku lat 50. XX w. Floris był szybem wentylacyjnym wdechowym, w 1967 r. został jednak całkowicie zasypany.



Czytaj więcej

Szyb Wielki

05.Szyb Wielki_1

Pierwsza wzmianka źródłowa z 1581 r., wybity został jednak znaczniej wcześniej. Usytuowany był w rejonie północno-wschodniego narożnika rynku. W końcu XVI w. uznawano go już za zaciśnięty, lecz wciąż pod nim zbierała się woda, jeszcze w 1659 r. sprawiająca znaczny kłopot kierownictwu kopalni.

Czytaj więcej

Pomnik Króla Kazimierza Wielkiego

06.Pomnik_krla_Kazimierza_Wlk

Miejscowa tradycja wiązała z Kazimierzem Wielkim jeden z najpomyślniejszych okresów w dziejach miasta. Inicjatorem budowy pomnika w Bochni był Jan Matejko. Pod wpływem sugestii wielkiego malarza jego szwagier – ówczesny marszałek powiatu Leonard Serafiński powziął plan uczczenia pamięci wielkiego króla. W 1870 roku rada miejska podjęła uchwałę o budowie pomnika, koszty sfinansowano z budżetu miasta i datków obywateli. Pomnik jest dziełem znanego artysty rzeźbiarza Walerego Gadomskiego. Podczas uroczystości jego odsłonięcia 29 maja 1871 r. obecny był sam Jan Matejko. Wyrzeźbioną w wapieniu pińczowskim, ponad dwumetrowej wysokości statuę króla trzymającego statuty wiślickie umieszczono na neogotyckiej kolumnie, zaś na piedestale – kamienne płaskorzeźby przedstawiające nadanie wspomnianego dokumentu, założenie Akademii Krakowskiej, godło polskie oraz napis; „Królowi chłopków, opiekunowi miast Kazimierzowi Wielkiemu swemu dobroczyńcy, Bochnia 1871”. Pomnik parokrotnie przebudowywano, ostatecznie w 1988 zrekonstruowano cokół według pierwotnego wzoru. Rekonstrukcja objęła też słupki i łańcuchy, lecz pozostawiono pewne elementy dotychczasowego otoczenia (np. skwerek).


Czytaj więcej

Szyb Wojewodzia Góra

07.Szyb_Wojewodzia_Gora

Pierwsza wzmianka źródłowa z 1370 r. Zbudowany prawdopodobnie przez wojewodę krakowskiego Spicimira z Melsztyna pomiędzy 1320-1331 r. Usytuowany „w tyle rynku miasta Bochni”, czyli w pobliżu południowej pierzei rynku i ul. Kącik.

Czytaj więcej

Szyb Targ

08.Szyb Targ_1

Pierwsza wzmianka źródłowa z 1420 r. Usytuowany w rejonie północno-wschodniego narożnika rynku. Nazwano go tak od miejsca, na którym handlowano solą. Zasypany całkowicie w 1710 r., ale już wcześniej był nieczynny.

Czytaj więcej

Szyb Finder

09.Szyb Finder_1

Zwany też Finderis, Findera (pierwsza wzmianka źródłowa z 1396 r.). Nazwany imieniem bliżej nieznanego inwestora działającego jeszcze przed 1366 r. Usytuowany był w rejonie południowej ściany dzisiejszego Oratorium Św. Kingi. Szybem tym intensywnie eksploatowano sól jeszcze w XV w. W następnym stuleciu służył tylko do odwadniania szybu Regis i do przewietrzania wyrobisk szybu Bochneris. Zasypany przed 1614 r.


Czytaj więcej

Szyb Bochneris

10_1

Pierwsza wzmianka źródłowa z 1399 r. Zwany był też Kieratem albo Serafinem. Pierwsza nazwa pochodzi od żupnika Mikołaja Bochnera, który w 1399 r. otrzymał w Nowym Korczynie od króla Władysława Jagiełły bergrecht na wybicie nowego szybu. Pozostałe wywodzą się od żupnika Mikołaja Serafina, który po raz pierwszy w Bochni zainstalował nad nim konną maszynę wyciągową typu kieratowego.

W trakcie budowy i nieco później szyb nosił nazwę Nowa Góra, dla odróżnienia od pozostałych, nazywanych „Starymi Górami”. Jego niefortunna lokalizacja z powodu dużego oddalenia od złoża solnego pomnożyła koszty budowy. Bogate pokłady soli południowych osiągnięto dopiero na głębokości 156 m, w odległości 99 m od szybu przy pomocy dwóch dodatkowych szybów wewnątrz-kopalnianych. Od XV do poł. XVI w. wydobywano tym szybem blisko 3/4 produkcji soli w żupie bocheńskiej. Do upadku szybu Bochneris przyczynił się wielki pożar w 1581 r. trwający 15 tygodni, podczas którego „na dole od wielkiego smrodu pomarło górników trzydziestu i kilku chcąc ogień ugasić”. W 1711 r., wskutek wybrania soli, powstania pustek poeksploatacyjnych i zalania przez wodę, runęła dolna część szybu. W 1717 r. napisano o nim, że „zwarty, nie robią w nim, tylko wodę gonią”. Po szybie tym nie ma już dziś żadnego śladu.



Czytaj więcej

Górny Rynek

11.Gorny_Rynek

Przypuszcza się, że stanowił centrum osady przedlokacyjnej, pełniąc także taką rolę dla założonej w 1253 r. Bochni - do czasu wytyczenia nowego rynku w XIV w.

Na tym miejscu stał kiedyś kościół pod wezwaniem św. Krzyża, który w poł. XIV w. ufundowało bractwo ocięgaczy (tragarzy zatrudnionych w kopalni soli). Związany był z fundacją szpitalną, która od jego wezwania przyjęła nazwę św. Krzyża. Szpital ów, przytułek dla górników-inwalidów erygował król Kazimierz Wielki w 1357 r. na prośbę rajców bocheńskich i żupnika Peterlinusa. Przeznaczony był dla tych, którzy „przy pracy w górach bocheńskich wskutek nieszczęśliwych wypadków ręce i nogi łamią i nadwyrężają ciała tak, że już pracować dłużej nie mogą i straszny los ich nęka, ponieważ kalectwa się nabawiwszy nie mają gdzie głowy swojej skłonić i nie ma nikogo, kto by się nimi zaopiekował”. W 1623 r. bractwo ocięgaczy, w zamian za opiekę nad fundacją szpitalną ofiarowało kościół, zabudowania szpitalne wraz z ogrodem bernardynom, którzy założyli w Bochni klasztor. Kościół pod koniec XVIII w. przeniesiono i zrekonstruowano w podbocheńskich Krzyżanowicach. Na miejscu gdzie stał zbudowano w 1886 r. gmach gimnazjum (dziś I Liceum Ogólnokształcące im.Króla Kazimierza Wielkiego).



Czytaj więcej
BĄDŹ NA BIEŻĄCO
Wypisz się Zapisz się